Czasowniki zwrotne w hiszpańskim

Czasowniki zwrotne (verbos reflexivos) to czasowniki, w których osoba wykonująca czynność jest jednocześnie jej odbiorcą. Verbos reflexivos rozpoznasz w słowniku po końcówce -se: lavarse, levantarse, llamarse. Mechanizm przypomina polskie "się", z jedną ważną różnicą: polskie "się" brzmi zawsze tak samo, a hiszpański zaimek zwrotny zmienia się razem z osobą.

Bez zaimka zwrotnego: Lavo el coche. → Myję samochód (czynność dotyczy przedmiotu).
Z zaimkiem zwrotnym: Me lavo. → Myję się (czynność wraca do podmiotu).

Zaimki zwrotne w hiszpańskim i ich miejsce w zdaniu

Każda osoba ma własny zaimek zwrotny: me (yo), te (tú), se (él, ella, usted), nos (nosotros, nosotras), os (vosotros, vosotras), se (ellos, ellas, ustedes). Odmiana z se na przykładzie levantarse wygląda tak: me levanto, te levantas, se levanta, nos levantamos, os levantáis, se levantan. Zaimek os występuje tylko w Hiszpanii. W Ameryce Łacińskiej zastępuje go se (ustedes).

Miejsce zaimka zależy od formy czasownika:

Przed odmienionym czasownikiem: Me levanto a las siete. (Wstaję o siódmej.)
Na końcu bezokolicznika: Quiero levantarme temprano. (Chcę wcześnie wstać.)
Na końcu gerundio: Estoy levantándome. (Właśnie wstaję.)
Na końcu twierdzącego trybu rozkazującego: ¡Levántate! (Wstawaj!)
Przed przeczącym trybem rozkazującym: No te levantes. (Nie wstawaj.)

Przy bezokoliczniku i gerundio zaimek może też stać przed czasownikiem odmienionym. Formy Me quiero levantar temprano i Me estoy levantando są więc równie poprawne.

Najczęstsze grupy czasowników zwrotnych

Pierwsza grupa to codzienne czynności: despertarse (budzić się), levantarse (wstawać), ducharse (brać prysznic), vestirse (ubierać się) i acostarse (kłaść się spać). Wstawać i brać prysznic nie mają po polsku "się", a po hiszpańsku są zwrotne. Obowiązuje tu ważna reguła: przy częściach ciała i ubraniach hiszpański używa rodzajnika określonego zamiast zaimka dzierżawczego, np. Me lavo las manos (Myję ręce) i Se pone el abrigo (Zakłada płaszcz).

Formę zwrotną przyjmują też czasowniki opisujące emocje: sentirse (czuć się), alegrarse (cieszyć się), enfadarse (złościć się), preocuparse (martwić się) i divertirse (dobrze się bawić).

Czasowniki, które zmieniają znaczenie

Niektóre czasowniki w formie zwrotnej zmieniają znaczenie:

ir (iść, jechać) i irse (wychodzić, wyjeżdżać)
llamar (dzwonić, wołać) i llamarse (nazywać się)
poner (kłaść, stawiać) i ponerse (zakładać na siebie)
dormir (spać) i dormirse (zasypiać)

Inne występują tylko w formie zwrotnej i najlepiej zapamiętać je razem z zaimkiem i przyimkiem: quejarse de (narzekać na), arrepentirse de (żałować czegoś), atreverse a (odważyć się na) i darse cuenta de (zdać sobie sprawę z). Uważaj też na pułapkę w drugą stronę: uczyć się to aprender, a bać się to tener miedo, czyli czasowniki bez se.

Se przypadkowe (se accidental)

Konstrukcja z se opisuje zdarzenia nieplanowane i przesuwa odpowiedzialność z osoby na sytuację. Schemat wygląda tak: se + zaimek osoby, której coś się przydarzyło (me, te, le, nos, os, les) + czasownik zgodny z rzeczą. Polszczyzna zna ten sam mechanizm:

Se me cayó el vaso. → Upadła mi szklanka (dosłownie: szklanka "mi" upadła).
Se me olvidó la cita. → Zapomniało mi się o spotkaniu.

Zmiana stanu: ponerse, volverse, hacerse, quedarse

Czasowniki zwrotne wyrażają też zmianę stanu, którą po polsku zwykle oddajemy przez "stać się" lub "zostać":

ponerse: nagła, zwykle przejściowa zmiana: Se puso rojo. (Zaczerwienił się.)
volverse: głęboka, często trwała zmiana: Se volvió famoso. (Stał się sławny.)
hacerse: zmiana dzięki własnemu wysiłkowi: Se hizo médico. (Został lekarzem.)
quedarse: stan będący skutkiem zdarzenia: Se quedó solo. (Został sam.)